Vị thuốc vần A

Á lệ chi - long nhãn

03:22 21/04/2017

Tên khoa học Euphoria longana Lamk [Eu- phoria ìongơna (Lour.) Steud., Nephelìum longana Lamk.]

Thuộc họ Bồ hòn Sapindaceae.

Long nhãn nhục (Arillus Longanae) là áo hạt phơi hay sấy khô nửa chừng của quả nhãn. Tên lệ chi nô vì mùa nhãn đến ngay sau khi mùa vải đã hết như người hầu cận theo chủ nhân (lệ chi là quả vải, nô là người hầu cận). Tên long nhãn vì giống mắt con rồng (long là rồng, nhãn là mát).

A. Mô tả cây:

Cây nhãn cao 5-7m. Lá rườm ra, vỏ cây xù xì, sắc xám, nhiều cành, nhiều lá um tùm, xanh tươi luôn, không hay héo và rụng như lá các cây khác. Lá kép hình lông chim, mọc so le gồm 5 đến 9 lá chét hẹp, dài 7-20cm, rông 2,5-5cm. Mùa xuân vào các tháng 2'3-4 có hoa màu vàng nhạt, mọc thành chùm ở đầu cành hay kẽ lá, đài 5-6 răng, trong 5-6, nhị 6-10, bầu 2-3 ô. Quả có vỏ ngoài màu vàng xám, hầu như nhẵn (chi có một ô của bầu phát triển thành quả, các ô kia tiều giảm đi). Hạt đen nhánh có áo hạt trắng bao bọc ( Hình 612, Hm 34,2).

B. Phân bố, thu hái và chế biến

Ở Việt Nam đâu cũng có, nhưng nhiều và quý nhất là nhãn Hưng Yên. Có mọc ở miền Nam Trung Quốc, Thái Lan, Đông Ấn Độ. Thu hoạch vào tháng 7-8.

Có nhiểu loại nhãn: Nhãn trơ cùi rất mỏng, không chế được long nhãn. Nhãn nước cùi rất nhiều nuớc, chế được long nhãn, nhưng phẩm chất kém. chế biến nhiều công (18-20kg nhãn tươi mới được lkg long nhãn). Nhãn lồng (vì khi quả nhãn gẩn chín người ta thường dùng lồng tre hay nứa để giữ chim, giơì khỏi ăn) loại này cùi dày và mọng.

Nhãn mua về để cả chùm cả vỏ, nhúng vào nước sôi 1-2 phút (không để lâu quá sẽ nứt vỏ), để nguyên cả chùm, ngày phơi, đêm sấy- chìrng 36-42 giờ-cho đến khi khô vừa phái (lúc lắc quả nhãn thấy kêu lóc cóc) thì bóc vỏ, bó hạt, lấy cùi đem sấy cho đến khi cầm không dính tay là được. Nhiệt độ sấy không cao quá 50-60°. Tỷ lệ chế biến: 100kg quả tươi cho 10-12kg long nhãn.

C. Thành phần hoá học

Cùi nhãn khi tươi có 77,15% nước, độ tro 0,    01%, chất béo 0,13%, protit 1,47%, hợp chất có nitơ tan trong nước 20,55%, đường sacaroza 12,25%, vìtamin A và B. Cùi khô (long nhăn nhục) chứa 0,85% nước, chất tan trong nước 79,77%, chất khòng tan trong nước 19,39%, độ tro 3,36%. Trong phần tan trong nước có glucoza 26,91%, sacaroza 0,22%, axit taetric 1,26%. Chất có nitơ 6,309%. Hạt nhãn chứa tinh bột, saponin, chất béo và tanin. Trong chất béo có các axit xyclopropanoít và axit dihydrosterculic CwH3g02 khoảng 17,4% (C. A. 1969, 71, 103424m). Hạt nhãn cạo bỏ lớp vỏ đen, thái mỏng tán bột rắc lên những vết thương chảy máu, hoặc trộn với dầu bôi lên nơi bị bỏng. Trong lá nhãn có quexitrin, quexitin, tanin (C. A. 1949, 43, 8611 861lc), ngoài ra còn có í^-sitosterol, epiíriendelanol C^H^O, íriedelin C30H50O và 16 - hentriacontanol (C. Ả. 1972, 76, ] 1978v). Lá nhãn có vị nhạt, tính bình, có tác dụng chữa cảm mạo với licu 10-15g dưới dạng thuốc sắc.

D. Tác dụng dược lý

Chưa thây có tài liệu nghiên cứu.

E. Còng dụng và liều dùng

Ngoài công dụng làm thực phẩm, long nhãn nhục là một vị thuốc nhân dân dùng để bồi bổ, chữa các bệnh hay quên, thần kinh kém, hay hoảng hốt, thần kinh suy nhược, không ngủ được. Ngày dùng 9 đến lOg dưới dạng thuốc sắc hay cao lỏng.

Hạt dùng ngoài hay dùng hoặc uống trong (rất ít dùng) với liều 3-9g. Hạt chữa các chứng chốc lở, bị đứt tay, đứt chân (tán nhỏ, rắc lên vết đứt chân, tay), gội đầu.

Theo tài liệu cổ, long nhãn vị ngọt, tính bình, vào 2 kinh tâm và tỳ. Có tác dụng bổ tâm tỳ, nuôi huyết, an thần, ích trí; dùng chữa huyết hư sinh hay quên, hồi hộp mất ngủ. Những người đầy bụng kém ăn không dùng được.

Đơn thuốc có long nhãn và hạt nhãn

Chữa các chứng do tư lự quá độ, buồn bực không ngủ, hay quên:

Bài quy tỷ: Long nhãn, táo nhân (sao), hoàng kỳ (trích), phục thần mỗi vị 4g, mộc hương 6g, cam thảo (trích) 4g, gừng 3 lát, táo đỏ một quả. sấc uống nóng.

Khe ngón chân lở ngứa: Hạt nhãn bỏ vỏ đen, thái mỏng, phơi khò, tán nhỏ, rắc vào.

Chữa các triệu chứng kém ăn, mất ngủ, mổ hôi trộm, mệt nhọc: Cao ban long và long nhãn (đơn thuốc cùa Hải Thượng Lãn Ông). Còn có tên là nhị long ẩm: Cao ban [ong 40g, long nhãn 50g. sắc long nhãn với nước. Thái nhỏ cao ban long cho vào nước sắc long nhãn. Đun nóng để hoà tan. Để nguội, thái thành từng miếng mỏng. Trước khi đi ngủ tối và sáng sớm uống mỗi lần l0g cao này.

 

Á lệ chi - long nhãn 4.85/5 (96.70%) 6 votes
DANH MỤC CÁC VỊ THUỐC