Vị thuốc vần B

Bán hạ

10:48 03/08/2017

Thiên Nguyệt lịch sách Lễ kỷ nói: Vị thuốc này sinh vào giữa mùa hạ nên gọi là bán hạ. Bán hạ là thân rễ phơi hay sấy khô và chế biến của nhiều cây khác nhau, đều thuộc họ Ráy Araceae.

1. Bán hạ Việt Nam gồm những cây Typhonium divaricatum Decne (Arum divaricatum L., Arum trilobatum Lour), Typhonium trilobatum (Schott). có kết quả tốt. Trên cơ sở thực tế kết quả trên lâm sàng, Đoàn Thị Nhu và công sự (1975, Dựơc học 4 và 5) đã xác định độc tính cấp LD-50 bằng đường uống là 82g/kg. Với liều độ bán mãn dùng trong 30 ngày không thấy gây những biến đổi bất thường

2.    Cây bán hạ Trung Quốc Pinellia ternata (Thunb.) Breiter hay Pinellia tuberifera Tenore.

3.    Cây chưởng diệp bán hạ Pinellia pedatisecta (Schott). Ngoài ra còn một số cây khác nữa, cần chú ý khi dùng và nghiên cứu. Cũng nên biết rằng mặc dù cùng một cây nhưng tuỳ theo củ to nhỏ khác nhau mà cho vị thuốc tên khác nhau. Ví dụ tại một số vùng à nước ta, củ nhỏ của cây bán hạ thì khai thác và dùng với tên bán hạ, còn củ to cùng cây ấy thì lại được khai thác và dùng với tên nam linh. Việc sử dụng này không những lẫn lộn trong nước, mà ta còn xuất khẩu nữa, do sự lẫn lộn như vậy cho nên cũng không thể căn cứ vào vị bán hạ nhập nội mà khẳng định là do cây này vì ta có thể nhập vị bán hạ mà ta đã xuất sang Trung Quốc.

A. Mô tả cây

Cây bán hạ Việt Nam (Typhonium trilobatum Schott) (Hình 15) còn gọi là củ chóc, lá ha chìa, cây chóc chuột, là một loại cỏ không có thân, có củ hình cầu đường kính tới 2cm. Lá hình tim, hay hình mác, hoặc chia 3 thuỳ dài 4-15cm rộng 3,5-9cm. Bông mo với phần hoa đực dài 5- 9mm, phần trên dài 17-27mm. Quả mọng, hình trứng dài 6mm . Cây bán hạ Trung Quốc (Pinellia ternata Thunb.) Breiter (Hình 16) khác cây bán hạ Việt Nam ở chỗ thuỳ xẻ sâu rõ rệt hơn. Mặc dầu gọi là bán hạ Trung Quốc để phân biệt với bán hạ “Việt Nam”, nhưng có người nói đã thấy cây này mọc ở Lào Cai nhưng chưa được khai thác ( Hm 5,4 ). Cây chưởng diệp bán hạ (Pinellia pedatisecta Schott) khác những cây trên ở lá chia thành chín thuỳ khía sâu.

B. Phân bố, thu hái và chế biến

Cây bán hạ ở Việt Nam mọc hoang ở khắp những nơi đất ẩm ở nước ta từ Nam chí Bắc. Còn mọc ờ Ấn Độ, Trung Quốc, Nhật Bản. Người ta đào rễ (củ), rửa sạch đất cát, lựa cù to (gọi là nam tinh), củ nhỏ (gọi là bán hạ). Có thể dùng tươi (thường chỉ dùng giã đắp lẽn nơi rắn độc cắn), thường đùng khô có chế biến. Có nhiều cách chế biến mục đích theo quan niệm đông y để giảm bớt độ độc (tẩm cam thảo) hay tãng tác dụng chữa ho (tẩm gừng hay bồ kết). Sau đây là một số cách chế biến thường thấy:

1. Tẩm cam thảo và bổ kết. Củ chóc (bán hạ Việt Nam) rửa sạch ngâm nước trong 2-3 ngày, mỗi ngày thay nước một lần cho đến khi nước trong hẳn. Cứ lkg bán hạ thêm 0,100kg cam thảo, 0,    100kg bổ kết và nước cho đủ ngập rồi đun cho đến khí cạn hết nước, vớt ra phơi hay sấy khô. Nguyên nhân chưa rõ, nhưng chúng ta biết cam thảo .có tác dụng giảm độc, trừ ho, bồ kết cũng có tác dụng chữa ho.

2.    Tẩm gừng và phèn chua. Củ bán hạ cũng rửa sạch và ngâm nuớc như trên cho tới khi nước trong. Cứ lkg bán hạ thì thêm 50g phèn chua, và 300g gừng tươi giã nhỏ thêm nước vào cho ngập. Ngâm trong 24 giò, lấy ra rửa sạch. Đồ cho chín. Thái mỏng. Lại tẩm nước gừng: Cứ Ikg bán hạ thêm 150g gừng tươi giã nát, thêm ít nước, vắt lấy nước và cho bán hạ vào ngâm một đêm. Lấy ra sao vàng là dùng được. Phèn chua có tác dụng làm cho hết nhớt. Chúng ta biếí rằng gừng cũng có tác dụng chữa ho. Còn cách chế biến có cần nhu vậy không, còn phải nghiên cứu thí nghiệm thêm. Trong Bản thảo cương mục của Lý Thời Trân thấy có ghi về chế bán hạ như sau: Phàm dùng bán hạ, phải đem ngâm nước nóng chừng nửa ngày cho hết nhớt, nếu không thời có độc, uống vào ngứa cổ không chịu được. Trong các bài thuốc người ta dùng bán hạ kèm theo cả sinh khương (gừng tươi) là vì sinh khương chế được chất độc của bán hạ. Trong bài thuốc bán hạ Dược điển Trung Quốc 1953 thì chỉ thấy ghi bán hạ không chế dùng cùng với sinh khương. Theo tài liệu cổ (Lôi Học tức Lòi Công) cũng ghi theo Bản thảo cương mục, người ta chế bán hạ như sau: Bán hạ 120g, bạch giới tử 80g, dấm chua 200g; cho bạch giới tử gíã nhỏ vào dấm quấy đểu, thêm bán hạ vào ngâm một đêm. Lấy ra rửa sạch hết nhớt mà dùng. Một phương pháp khác: Rửa sạch bán hạ, dùng nước nóng ngâm, thay nước luôn cho hết nhớt, thái mỏng, tẩm nước gừng, sấy thật khô mà dùng. Có thể tán nhò thành bột trộn với nước ép gờng, phơi khô dùng. Như vậy phương pháp ghi trong sách cổ cũng gần như phương pháp ta thường làm nhưng chỉ thêm bạch giới tử cũng là một vị thuốc chữa ho. Do phương pháp bào chế bán hạ chưa thống nhất như vậy, cho nên khi nghiên cứu cần phải chú ý. Bán hạ thu hoạch từ mùa hạ đến thu đông. Đào về rửa sạch đất cát, đãi sạch vỏ mỏng ngoài, ngầm nước phèn cho sạch nhớt, phơi khô là được. Chỉ khi nào bào chế để dùng mới theo nhưng phương pháp nói trên.

C. Thành phẩn hoá học

Bán hạ Việt Nam và chưởng diệp bán hạ chưa thấy có tài liệu nghiên cứu. Bán hạ Trung Quốc, theo Lý Thừa Cố (Trung Quốc dược dụng thực vật đồ giám) có một ít tinh dẩu 0,003-0,013%, một chất ancaloit, một ancol, một chất cay, phytosterol. Ngoài ra còn dầu béo, tinh bột, chất nhầy. Theo Quốc lập Sơn Đông đại học, hệ hoá học (năm 1934, số 3: 463-477), trong bán hạ có một chất cay dễ tan trong éte etylic, dung dịch trong ête có phản ứng ancaloit, nhiệt có tác dụng làm giảm độ cay.

D.Tác dụng dược lý

Tác dụng chữa ho: Theo báo Trung Hoa >’ học lạp'chí (1954, 5: 325-330) sau khi đùng lml cồn iốt ĩ % gây ho cho mèo, rồi dùng nước sắc bán hạ 20% (Iml tương ứng với 0,2g bán hạ) thì thấy với liêu 0,6g bán hạ trộn lkg thể trọng tác dụng chữa ho rõ rệt. Liều ấy cho kết quả tương đương với liều codein photphat lg/ lkg. Theo Linh Mộc Đạt (Nhật Bản, 1931) tác dùng của bán hạ là do ancol và ancaoit bay hơi có tác dụng ức chế trung khu và mạt liêu thần kinh. Tác dụng chống nôn: Kinh Lợi Bản (1935) đã thí nghiệm trrên 6 con chó nặng từ 11,5 đến 28kg, mỗi con tiêm vào da từ 0,01 g apomocphin để gây nôn. Cách một ngày tiêm một lần, tất cả tiêm 4 lần. Đến lần tiêm thứ hai thì đồng thời tiêm 5ml dung dịch nước bán hạ (lml tương úmg với 1 g bán hạ); lần thứ 3 trước hết tiêm 5ml dung dịch bán hạ, 5 phút sau tiêm apomocphin; lần thứ 4, trước hết tiêm 5ml dung dịch bán hạ và 15    phút sau tiêm apomocphin. Kết quả lần thứ nhất bkih quân nôn 13 lần, tiếp tục luôn trong 31 phút 15 giáy. Lẩn thứ hai nôn 2 lần, liền trong 16    phút 28 giây. Lần thứ 3 nôn 3-6 lần liên tục 15    phút 40 giây. Lần thứ 4 nồn 2 lần liên tục trong 13 phút 11 giây. Do đó tác giả đi tới kết luận là bán hạ có khả năng ức chế gây nôn do apomocphin. Theo Linh Mộc Đạt (1931) tác dụng chống nôn là do phytosterrol của bán hạ. Tuy nhiên nếu uống bán hạ sống ngược lại, lại gây nôn, phải chăng đun nóng có tác dụng làm mất chất gây nôn trong bán hạ theo như sách cổ có ghi ? Độc tính: Theo dược lý đích sinh dược học (Nhật Bản 1933) dịch chiết cồn bán hạ gây cho con vật co cắp mà chết. Tác dụng này giống như do tác dụng hưng phấn của bán hạ đối với mạt tiêu thần kinh.

E. Công dụng và liều dùng

Bán hạ còn là một vị thuốc dùng theo kinh nghiệm dân gian để chữa phụ nữ có thai bị nôn mửa hoậc chữa nôn trong trường hợp viêm dạ dày mãn tính. Nó còn là một vị thuốc chữa ho (làm cho long đờm), chữa nhức đầu, đau dạ dày mãn tính.

Ngày dùng 1,5 đến 4g; có thể dùng tới liều từ 4 đến 12g bán hạ đã chế biến hoặc hơn nữa (xem phần đơn thuốc có bán hạ dưới đây). Dùng ngoài, tuỳ theo liều lượng và dùng tươi, giã nát đắp lên nơi đau. Trong sách cổ ghi về tính chất và tác dụng của vị bán hạ như sau: Vị cay, ôn, có độc; có tác dụng táo thấp (làm khô ẩm thấp), hoá đờm, giáng nghịch (làm hạ hơi đưa lên) hết nôn. Dùng trong những trường hợp nôn mửa, đờm thấp, hen suyễn, đầu nhức, đầu váng, không ngủ; dùng ngoài có tác dạng tiêu thũng. Phụ nữ có thai dùng phải cẩn thận. VỊ bán hạ phản với ô đầu, thảo ô.

Đơn thuốc có vị bán hạ dùng trong nhản dân

Đơn thuốc có vị bán hạ ghì trong Dược điển Trung Quốc 1953: Bột bán hạ 80g, bột gừng sống 50g, nước 3000ml đun sổi và sắc cho đến khi cạn còn 1000ml; lọc qua bông và dùng nưới cất pha thêm vào cho đủ lOOOml. Đơn thuốc ch chế khi cần đến. Theo Dược điển Trung Quốc mổi lần dùng 100-300ml, trung bình mỗi ngà’ dùng 200-600ml tương ứng với 8~24g hoặc 16 18g bán hạ.

Chữa ho và nôn mửa khi có thai. Tiểu bán hạ gia phục linh thang (đơn thuốc củí Truơng Trọng cảnh): Bán hạ 8g, phục lính 6g, siro khương 3g, nuớc 300ml; sắc còn lOOml. Uống dần trong ngày, chữa phụ nữ có thai, nôn mửa.

Đơn khác dùng chữa hen suyễn, nặng mặt, nằm không được, muốn nôn oẹ, bụng dưới nôn nao, cũng dùng chữa nôn: Bán hạ chế 40g, sinh khương 20g, nước 600ml, sắc còn 200ml, chia nhiều lần uống trong ngày. Liều dùng bán hạ ở đây so với đơn tiểu bán hạ có cao hơn, nên uống từ lừ, vừa uống vừa nghe, thấy chịu thì uống nữa. Trẻ con ngất bất tỉnh: Sinh bán hạ 4g, bổ kết 2g, tất cả tán nhỏ thổi vào mũi.

 

Có thể bạn quan tâm:

>> Bài thuốc nam hỗ trợ trị bệnh viêm phần phụ

>> Đông y điều trị hiệu quả và phòng tái phát bệnh viêm phần phụ

Bán hạ 4.85/5 (96.70%) 6 votes
DANH MỤC CÁC VỊ THUỐC