Vị thuốc vần L

Lạc Tiên

10:52 20/05/2017

Lạc Tiên có tên khác: Chùm bao, dây nhãn lồng, dây lưới, mắn nêm, dây bầu đường (Đà Nẩng), tây phiên liên, mò pì, mác quánh mon (Tày), co hồng tiên (Thái).

Tên nước ngoài: Stinking passion - flower, granadilla, tagua passion - flower (Anh); passiflore, passion (Pháp).

Họ: Lạc tiên (Passifloraceae).

Mô tả

Cây leo bằng tua cuốn. Thân mềm, tròn và rỗng, có lông thưa. Lá mọc so le, chia 3 thùy, thùy giữa lớn hơn hai thùy bên, mép uốn lượn có lông mi nhỏ, gốc hình tim, đầu nhọn, gân lá hình chân vịt, hai mặt có lông mịn; tua cuốn mọc ở kẽ lá, đầu cuộn lại như lò xo.

Hoa to, đều, lưỡng tính, mọc riêng lẻ ở kẽ lá; tổng bao gồm 3 lá bắc rời nhau chia thành những đải nhỏ như sợi; bao hoa gồm 5 lá đài màu xanh lục, mép viền trắng, mỗi lá đài có một phần phụ hình sừng nhọn ở mặt ngoài; 5 cánh hoa rời nhau, màu trắng pha tím nhạt ở giữa, xếp xen kẽ với các lá đài; một vòng tua gồm rất nhiều phần phụ của cánh hoa hình sợi chỉ, màu tím; ở giữa hoa, có một cột nhỏ hình trụ (cuống nhị nhụy) mang 5 nhị có bao phấn đính lưng, màu vàng; bộ nhụy có 3 lá noãn; bầu thượng một ô.

Quả mọng, hình trứng, dài khoảng 3 cm, bao bọc bởi tổng bao lá bắc tồn tại; vỏ quả mỏng khi chín màu vàng; hạt nhiều, có áo hạt thơm, ãn được. Mùa hoa : tháng 5-7; mùa quả : tháng 8 - 10. Ngoài cây lạc tiên nêu trên, còn có một số loài lạc tiên khác cũng được dùng như sau:

1. Lạc tiên Nam Bộ (Passiflora cochinchinensis Spreng.). Tên khác : Cơm lang, lồng đèn, xen. Cây leo, cành hơi dẹt, có khía rãnh. Lá thuôn hẹp, gốc và đầu tròn, mép nguyên, mặt trên nhẵn, mặt dưới hơi có lông. Cụm hoa có ít hoa màu trắng có vòng tua phần phụ màu tím và vàng. Quả nhỏ, hình trứng nhẩn, dài 1,5 - 2,5cm, không có tổng bao lá bắc. Mùa quả vào tháng 5.

2. Lạc tiên tây (Passiflora incarnata L.) Cây leo, dài 3 - 9m. Thân có rãnh dọc, vỏ màu xám nhạt sau chuyển màu đỏ tía, khi non có lông mịn. Lá mọc so le, chia 3 thùy (ít khi 5 thùy) mép có răng rất nhỏ, tua cuốn mọc ở kẽ lá. Hoa to màu trắng, thơm, mọc đơn độc, có cuống dài; lá bắc 3, xẻ rất sâu; vòng tua phần phụ của cánh hoa có màu tím tía hoặc hổng. Quả hình trứng, nạc, khi chín màu vàng, ăn được.

3.  Lạc tiên trứng (Passiflora edulis Sims). Còn gọi là dây mát (xem cây này).

Lạc tiên và tác dụng chữa bệnh của nó

Phân bố, sinh thái

Trong số 15 loài thuộc chi Passiflora L. ở Việt Nam, lạc tiên là loài mọc tự nhiên, có vùng phân bố rộng rãi nhất. Cây phân bố ở khắp các tỉnh trung du, vùng núi thấp (dưới 1000 m) và đôi khi cả vùng đồng bằng. Những tỉnh có nhiều lạc tiên là Bắc Giang, Quảng Ninh, Lạng Sơn, Cao Bằng, Tuyên Quang, Yên Bái, Phú Thọ, Hoà Bình, Thanh Hóa, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Bình và một số tỉnh ở phía đông Trường Sơn.

Trên thế giới, lạc Tiên có ở Nam Trung Quốc, Lào, Cămpuchia và một số nước Đông Nam Á khác. Lạc tiên là cây ưa ẩm và ưa sáng, thường mọc trùm lên các cây bụi ở ven rừng, đổi, nhất là ở các trảng cây bụi tái sinh sau nương rẫy. Cây sinh trưỏng mạnh từ khoảng giữa tháng 3 đến tháng 8. Hoa quả nhiều hàng năm. Mùa đông cây có hiện tượng hơi rụng lá. Tái sinh tự nhiên chủ yếu từ hạt. Sau khi chặt, phần còn lại tái sinh cây chồi khỏe. Nguồn lạc tiên ỏ Việt Nam nhìn chung khá dồi dào. Lượng khai thác làm thuốc hàng năm không ảnh hưởng nhiều tới dự trữ tự nhiên. Cây bị tàn phá chủ yếu do nạn phá rừng lấy đất canh tác.

Cách trồng

Lạc tiên là cây cận nhiệt đới, có thể trổng được ở vùng đồng bằng, nhưng trồng ở miền núi (có độ cao trên 1000 m), cây cho quả có chất lượng tốt hơn. Cây được nhân giống bằng hạt, bằng cành giâm hoặc áp cành. Hạt lấy ra khỏi quả, rửa sạch, hong khô nơi râm mát rồi gieo ở vườn ươm, sau 2-3 tuần sẽ nảy mầm. Ngâm nước trước khi gieo, hạt sẽ nảy mầm nhanh hơn. Cành giâm là cành bánh tẻ của cây đã trưởng thành, chặt thành đoạn có từ 3 mắt trở lên, trồng thẳng hoặc giâm cho ra rễ. Thời vụ giâm tốt nhất vào mùa xuân. Lạc tiên không đòi hỏi đặc biệt về chất đất. Có thể trồng trên đất cát, đất xấu, nhưng cây sẽ sinh trưởng phát triển tốt hơn nếu trồng trên đất nhiều màu, sâu, thoát nưốc. Khi trồng, đào hố 40 X 40 X 40 cm, bón lót 10 - 15 kg phân chuồng. Trồng quanh nhà có thể cho leo lên tường, hàng rào hoặc giàn. Nếu trổng thành ruộng thì khoảng cách cây là 2 - 3 X 5 - 6 m và cần làm giàn, tốt nhất là loại giàn phẳng như giàn mưóp. Cây cần có đầy đủ ánh sáng, vì vậy cần tỉa bót cành lá, tránh để quá rậm rạp. Trổng bằng hạt, sau 18-24 tháng cây sẽ cho quả. Quả chín sau khi ra hoa khoảng 3 tháng, được thu vào tháng 6 - 7 và tháng 9 -10. Cây 3 năm tuổi cho từ 20 đến 25 kg quả, 1 ha đạt 12 - 15 tấn. Thâm canh tốt có thể đạt tới 30 tấn/ha. Nếu trồng theo quy mó lớn thì chu kỳ là 3 - 4 năm. Sau đó, cần xử lý đất và luân canh vì cây bị tuyến trùng gây hại. Ngoài ra, cần chú ý phòng trừ rệp, nhện đỏ, ruồi đục quả,...

Bộ phận dùng

Phần trên mặt đất thu hái vào mùa xuân - hạ, phơi hay sấy khô.

Tác dụng dược lý

- Alcaloid toàn phần chiết từ cây lạc tiên đã được chứng minh là có tác đụng làm giảm hoạt động của chuột nhắt trắng được kích thích do dùng cafein và kéo dài thời gian gây ngủ của hexobarbital (Vũ Ngọc Lộ, Hoàng Tích Huyên).

- Bùi Chí Hiếu và cộng sự đã thử tác dụng dược lý của chế phẩm Passerynum gồm lạc tiên, vông nem, lá sen, thảo quyết minh, hạt tơ hồng, lá đâu, hạt keo giậu, sâm đại hành và kết luận như sau : Passerynum dùng với liều 0,2 g/20g chuột, có tác dụng làm giâm trạng thái hưng phấn thần kinh ở chuột nhắt trắng đã được dùng cafein, pha loãng với nồng độ 1: 10, chế phẩm có tác đụng gây hạ huyết áp, tăng tần số và biên độ hô hấp của thỏ thí nghiệm, đổng thời làm giảm nhịp tim và sức co bóp cơ tim. Chế phẩm có độc tính thấp, có thể đùng tới liều 75 g/kg mà không gây chết súc vật. Trên lâm sàng, Passerynum làm cho bệnh nhân ngủ dễ dàng, ngon giấc,  không làm thay đổi huyết áp.

Theo tài liệu Ấn Độ, quả lạc tiên chín có thể ăn được những lúc còn xanh thì độc vì có chứa glycosid cyanogenetic. Ở các nước châu Âu, người ta dùng cây Passiflora coerulea và p.incarnata. p.coerulca được coi là có tác dụng an thần, chống co thắt. P.incarnata đã được ghi trong dược điển Pháp cũng là thuốc an thần và chống co thắt. H. Leclerc còn cho rằng p.incarnata có tác đụng hạ huyết áp, giàm co bóp cơ trơn ruột.

Tính vị, công năng

Toàn cây lạc tiên có vị ngọt, hơi đắng, tính mát, có tác đụng thanh nhiệt, giải độc, lợi thủy. Quả có vị ngọt, chua, tính bình, mùi thơm, có tác dụng nhuận phế, chỉ thống.

Công dụng

Lạc tiên được dùng làm thuốc an thần, chữa mất ngủ, suy nhược thần kinh. Ngọn non của cây thường được thu hái để luộc ăn vào buổi chiều hoặc trước khi đi ngủ vài giờ. Dạng thuốc thông thưòng là cao lỏng có đưòng được pha chế như sau : Lạc tiên 400g, lá vông 400g, lá gai 100g, rau má 100g. Tất cả nấu với nước, cô đặc được 100 ml. Đường nấu thành siro. Pha 6 phần cao với 4 phần sỉo. Ngày uống 40 ml, chia làm 2 lần.

Quả lạc tiên trứng (p.edulis Sims) được dùng làm nước giải khất có tác dụng mát và bổ. Cách làm như sau : quả chín (càng chín càng thơm), 0,5 kg, bổ đôi nạo hết ruột, ép và lọc lấy dịch quả. Đường trắng 0,250 kg hòa với một lít nước đun sôi để nguội. Đổ dịch quả vào nước đường trộn đều. Uống với nước đá. Nước quả lạc tiên trứng có mùi thơm đặc biệt, vị hơi chua, chứa nhiều vitamin nhất là Vitamin B2.

Ở châu Âu, cây p.coeruỉea được dùng làm thuốc dịu thần kinh rất công hiệu, dưới dạng cồn thuốc tươi với liều 30 đến 50 giọt/ngày, hay dạng cao lỏng với liêu 1-3 g/ngày. Cây p.incarnata cũng dùng làm thuốc an thần chữa mất ngủ, hồi hộp, suy nhược thần kinh, động kinh, dưới dạng cồn thuốc tươi, với liều 30 đến 50 giọt/ngày hay dạng cao lỏng với liểu 1 - 5g/ngày.

Bài thuốc có lạc tiên

Chữa thn kình suy nhược, mất ngủ, hồi hộp: Lạc tiên 150g, lá vông 130g, tâm sen 2,2g, lá dâu 10g, đường 90g. Tất cả nấu thành cao lỏng vừa đủ 100ml. Ngày dùng 2-4 thìa to, uống trước khi đi ngủ.

Lạc Tiên 4.85/5 (96.70%) 6 votes
DANH MỤC CÁC VỊ THUỐC