Vị thuốc vần C

Cây Bơ

03:14 18/05/2017

Tên đồng nghĩa: Persea gratissima Gaertn. f.

Tên khác: Cây thầy kiện, lê đầu.

Tên nước ngoài: Butter fruit, avocado - pear, alligator pear (Anh); avocatier (Pháp).

Họ: Long não (Lauraceae).

Mô tả

Cây gỗ, cao 10 - 15m. Lá mọc so le, hình bầu dục hoặc hình trứng,dài 8-20 cm,rộng 5-10 cm,gốc tròn hoặc thuôn ,đầu có mũi nhọn ngắn,mép nguyên,mặt  trên màu lục sẫm,mặt dưới màu xám nhạt;cuống dài 4cm.

Cụm hoa mọc ở đầu cành thành chùy gồm nhiều hoa nhỏ màu lục hoặc vàng nhạt, có cuống ngắn; bao hoa có 6 thùy bằng nhau xếp thành hai vòng, thùy dài 4 - 5mm; nhị 9; báu có 4 ô.

Quả mọng to, nạc, dạng quả lê, hình trứng hoặc hình bầu dục, dài 8 - 18cm, màu lục vàng hoặc tím tía khi chín, vỏ mỏng, thịt mềm màu vàng; hạt to.

Cây bơ và tác dụng chữa bệnh của nó

Phân bố, sinh thái

Chi Persea Mill. gồm một số loài là cây gỗ hoặc cây bụi, phân bố chủ yếu ở vùng nhiệt đới, á nhiệt đới châu Mỹ và đảo Canary.

Cây bơ có nguồn gốc ở châu Mỹ và được trồng nhiều ở Bắc Mỹ và vùng Caribê. Cây du nhập sang châu Phi, Israel, Ấn Độ và nhiều nước nhiệt đới khác ở châu Á như Malaysia, Indonesia, Thái Lan và Việt Nam....

Ở miền Bắc Việt Nam, cây bơ được nhập từ Cu Ba vào khoảng cuối những năm 60. Cây trồng ở nông trường Ba Vì bắt đầu có quả vào cuối những năm 1970. Ở miền Nam, cây bơ được trồng nhiều nhất ở tỉnh Lâm Đồng, Đắc Lắc và Gia Lai. Căn cứ vào hình dạng, kích thước màu sắc và chất lượng của quả người ta chia cây bơ thành nhiều giống khác nhau. Ngay tại Ấn Độ dã có tới hơn 20 loại; Vùng Kallar, Burlia và Madras: trổng 8 loại. Vùng Bangalor: 14 loại. Ớ các tỉnh phía nam Việt Nam hiện nay cũng có nhiều giống bơ khác nhau được gây trồng.

Bơ ưa khí hậu nhiệt đới, nóng và ẩm. Vùng trồng được bơ thường có mưa nhiều, lượng mưa thường từ 2200 - 2800mm/năm. Nhiệt độ thích hợp cho sự sinh trưởng vào khoảng 20 - 24°c. Tuy nhiên cây có thể chịu đựng được khi nhiệt độ xuống dưới âm 5°c hoặc lên tới 40°c về mùa hè. Cây sinh trưởng mạnh trong mùa mưa ẩm. Vào đúng mùa hoa nếu gặp mua nhiều quả sẽ ít đậu. Khả năng tái sinh cây con bằng hạt tốt. Có thể được trồng bằng cành.

Cách trồng

Cây bơ được trồng nhiều ở Lâm Đổng và các tỉnh Tây Nguyên. Đất trồng bơ tốt nhất là đất thịt có cấu tượng trung binh với lớp đất nền xốp, dễ thoát nước. Đất khô cần, đất sét nặng, úng nước trong mùa mưa không thích hợp. Cây không chịu dược nhiệt độ quá nóng (trên 40°C) trong mùa hè và quá lạnh (dưới 5°C) trong mùa đông, không chịu được khô hạn khi ra hoa kết quả và không chịu được gió bão.

Cây bơ được gieo trồng bằng hạt. Hạt tươi lấy từ quả chín già của cây khỏe mạnh được gieo ngay trong bầu hoặc vườn ươm. Khi cây con cao 20 - 30cm thì đưa đi trồng. Cây trồng từ hạt thường cho quả có chất lượng không ổn định, vì vậy việc áp dụng các phương pháp nhân giống vô tính có xu hướng ngày càng tăng. Cây con chỉ còn được sử dụng làm gốc ghép, chủ yếu là ghép mắt. Chiết cành cũng cho kết quả khá (khoảng 75% thành công vào tháng giêng), ngoài rạ còn sử dụng cách ghép áp (inarching) để cứu những cây già cỗi hoặc bị hỏng bộ rễ.

Cây giống được trồng theo hố (40 X 40 X 40 cm), cách nhau từ 8 đến 10m. Mỗi hố bón lót 15 - 20 kg phân chuồng, 1 - l,5kg supe lân. Phân được trộn đều vói đất rồi đặt cây giống, lấp đất, tưới đủ ẩm và cắm cọc để làm chỗ dựa cho cây trong thời gian đầu. Trong 7 đến 10 năm đầu, không cần đốn, tỉa, chỉ cần chặt bỏ những cành bị che khuất ở phía dưới. Trong suốt vòng đời của cây, cần làm cỏ, tưới nước khi cần thiết. Sau 5 năm, cây bắt đầu ra trái và kéo dài cho tới 25 - 30 năm. Hàng năm cần bón bổ sung cho mỗi cây chừng 40 - 50kg phân chuồng hoai mục, 1 - 2kg supe lân trưóc lúc ra hoa hai tháng. Nếu có khô dầu, có thể bón thêm cho mỗi cây 5 kg.

Chưa phát hiện sâu bệnh gì đáng kể trên cây bơ.

Quả bơ không chín mềm trên cày. Khi thấy vỏ quả chuvển từ màu xanh sang màu tím sẫm là hái được. Sau 4 - 5 ngày, quả mềm, cần ăn ngay, nếu để nữa sẽ nhanh hỏng. Quả chín mềm để trong tủ lạnh có thể bảo quản được trong thời gian ngắn. Trung bình một cây bơ cho từ 100 đến 120 quả/vụ, cá biệt có cây có tới 1200 quả.

Bộ phận dùng

Quả bơ (gồm vỏ quả 10,6%, cơm quả 69% và hạt 20,5%).

Thành phần hóa học

Quả bơ chứa protein 1,7%, chất béo 22,8%, carbohydrat 0,8% và các chất vô cơ 1,1%: Ca 10, p 80, Fe 0,7 và acid ascorbic 13mg/100g. Các vitamin có trong quả là vitamin A 60 - 70, thiamin 100, riboflavin 170, acid ascorbic 8, vitamin D, biotin 10, nicotinamid 1, tocopherol 3 và vitamin K 8 jig/lOOg. Quả còn có acid pantothenic 850 |ig/100g, acid folic 34 Jig/100g và pyridoxin 610 ng/100g. Ngoài ra còn có manocetoheptose, acid tartric 0,02% và tanin.

Cơm quả chứa 66 - 84% dầu béo (tính theo dược liệu khô). Các acid béo bao gồm 26,9% acid béo no (acid palmitic và acid stearic) và 71,6% acid béo không no (acid oleic và acid linoleic). Ngoài ra, cơm quả còn có lecithin, và các vitamin A, D, E.

Lá chứa tinh dầu (bao gổm methylchavicol, D - a - pinen) và alcaloid.

Vỏ cây chứa 3,5 % tinh dầu, trong đó có methyl chavicol (thành phần chính) và anethol.

(The Wealth of India, vol, VII, 1966)

Tác dụng dược lý

l. Tác dụng kháng khuẩn:

- Dịch ép lá bơ có tác dụng kháng khuẩn trên Micrococcus pyogenes var. aureus, Escherichia coli, Bacillus subtitis.

- Nước sắc vỏ quả khô và hạt có tác dụng kháng khuẩn trên Micrococcus pyogenes và Sarcina lutea.

2. Tác dụng tăng huyết áp:

Cao nước của lá bơ có tác dụng làm tăng huyết áp vừa phải và kéo đài.

3. Thỏ ăn nhiều lá bơ có thể bị chết.

Tính vị, công năng

Quả bơ có vị ngọt nhạt, tính bình, có tác dụng dỗ tiêu, làm cân bằng thần kinh, chống rối loạn tiết niệu.

Công dụng

Quả bơ được sử dụng để bổ dưỡng trong các trường hợp mới ốm dậy, có thai, làm việc quá sức, trạng thái thần kinh bị kích thích. Còn dùng khi bị tăng độ acid nước tiểu, đau dạ dày, ruột, gan, mật. Quả chín dùng ăn sống hoặc trộn với nước chanh, cho thêm đường, sữa, đánh đều thành kem để ăn. Nước hãm của lá bơ dùng để giải độc do ăn uống.

Trong Tân hoa bản thảo cương yếu của Trung Quốc có ghi quả bơ chữa đái đường. Ở Brazin, quả bơ chữa rối loạn tiết niệu. Ở Peru, nước sắc hạt bơ dùng ngoài để kháng nhiễm, chống tổn thương và xung huyết do côn trùng, dùng uống có tác dụng làm se, chống amíp và chống lỵ. Cũng ở Peru, dịch ép quả bơ bôi ngoài để chữa rụng tóc, nước sắc quả bơ có tác dụng kích dục và làm se.

Cây Bơ 4.85/5 (96.70%) 6 votes
DANH MỤC CÁC VỊ THUỐC