Vị thuốc vần C

Cây Xoay

03:14 19/05/2017

Tên khác: Kiền kiện, cây xay.

Họ: Vang (Caesalpiniaceae).

Mô tả

Cây to, thường xanh, cao 30 - 35m, tán hình ô, phân nhiều cành. Thân hình trụ thẳng, gốc có bạnh vè to rộng, cao đến 3m. Cành non mảnh hơi có rãnh, 4 cạnh có lông, vỏ nhẵn, màu trắng xám. Lá kép một lần lông chim lẻ, mọc so le, 5 - 7 lá chét hình trái xoan, dài 4 - 7 cm, rộng 1,5 - 3,5 cm, gốc tròn, đầu có mũi tù, hai mặt nhẵn.

Cụm hoa mọc ở kẽ lá thành chùy dài 20 - 30 cm, có lông màu vàng; hoa nhỏ màu trắng, nhị 2.

Quả đậu, hình trứng, dài 1,8-2 cm, rộng 1,3 - l,5cm, phủ lông mịn màu nâu hoặc nâu xám; vỏ quả ngoài mỏng, giòn dễ vỡ, vỏ quả giữa mềm và xốp như bột, có vị chua ngọt như cơm quả me, vỏ quả trong là lớp màng dai; hạt 1, hơi dẹt có vỏ cứng, màu vàng nâu bóng và một đường vân nhạt.

Cây xoay và tác dụng chữa bệnh của nó

 

Phân bố, sinh thái

Cây xoay chỉ thấy phân bố ở vùng nhiệt đới Đông Nam Á, bao gồm Mianma, Thái Lan, Malaysia, Campuchia, Lào và Việt Nam. Ở Việt Nam, cây phân bố từ vùng rừng Tây Nghệ An, Hà Tĩnh đến Đồng Nai và Bình Dương. Những tỉnh có nhiều cây xoay nhất là Quảng Nam (huyện Phước Sơn, Trà My), Quảng Ngãi (Sơn Hà, Trà Bồng), Bình Định (Vĩnh Thạnh), Gia Lai (vùng tiểu cao nguyên An Khê), Kon Tum (Sa Thày)...

Cây xoay thường mọc ở kiểu rừng kín thường xanh ẩm nhiệt đới, hoặc rừng nửa rụng lá đang trong giai đoạn chuyển tiếp từ rừng kín thường xanh sang rừng thưa cây họ dầu (Dipterocarpaceae); độ cao đến 800m Cây thường mọc lẫn với nhiều loài cây gỗ lớn khác thuộc các chi Pterocarpus Jacq., Terminalia L. Stereospermum Cham., Altingia Noronha, Dalbergia L. f. và Dipterocarpus Gaertn. f... trên đất bazan hay phù sa cổ, dọc theo các sườn núi tiếp giáp với các bờ sông suối. Cây xoay cùng với những loài cây gỗ trồng  thường tạo nên tầng lập tán hoặc tầng vượt tán cao tới 35m của rừng mưa. Cây xoay ưa sáng, nhưng trước khi vươn tới tầng tán, lại có khả năng chịu bóng tốt ra hoa quả nhiều hàng năm, nhưng lượng cây con tái sinh dưới tán rừng có cây mẹ thường rất ít. Trong khi đó ở các loại hình rùng thưa xen kẽ cây họ dầu, hạt giống xoay nảy mầm tốt hơn (có thể tới 50% lượng gieo giống) (Vu Van Dung et al, 1996). Hạt xoay có thể nảy mầm tự nhiên sau 50 tuần lễ; trong vòng 5-7 năm đầu, cây sinh trưởng chậm, mỗi năm cao được 0,48 - 0,50 m và đường kính 1,25 - 2,0 cm.

Cây xoay cho gỗ tốt (nhóm I), lúc đầu màu vàng đậm sau chuyển sang màu đỏ nâu, được dùng làm nhà cửa, đóng đồ gia dụng vì không bị mối mọt, cong vênh. Quả xoay chín ăn được, hàng năm nhân dân các địa phương trên thường vào rừng thu hái hàng chục tấn quả, đưa về thành phố để tiêu thụ. Gỗ xoay ở Việt Nam đã bị khai thác nhiều và được đưa vào Sách Đỏ từ năm 1996 để cảnh báo. Khu bảo tồn thiên nhiên Kon Cha Rang ở tỉnh KonTum được thành lập chủ yếu là để bảo vệ loài cây gỗ quý này.

Bộ phận dùng

Vỏ, gỗ thân và quả.

Công dụng

Quả xoay ăn ngon, được trẻ em và phụ nữ ưa thích vì cơm quả có mùi vị như quả me chín làm ô mai. Quả tươi được bày bán ở các chợ Tây Nguyên, miền Trung và Đông Nam Bộ vào mùa quả chín. Cao cơm quả xoay có tác dụng nhuận tràng. Cách làm cao như sau: lấy l00g cơm quả xoay nghiền nát với nưóc. Lọc, dùng dịch lọc cô với lửa nhỏ đến khi thành cao mềm. Ngày dùng 2-3 lần, mỗi lần 4 - 8g.

Ở một số vùng Tây Nguyên, những người cao tuổi lấy quả xoay chín, bóc vỏ lấy cơm ngâm với rượu 25 - 30°, càng lâu càng tốt. Ngày uống 2 lần, mỗi lần một chén nhỏ trước bữa ăn để làm thuốc bổ, kích thích tiêu hóa, làm ăn ngon.

Theo tài liệu nước ngoài, vỏ thân cây xoay có tác dụng làm săn, chữa tiêu chảy ở trẻ em và bệnh nấm da (ringworm). Gỗ thân cây xoay phối hợp với một vài loài muồng (Cassia), được chế thành dạng chè thuốc, uống chữa bệnh mày đay. 

Cây Xoay 4.85/5 (96.70%) 6 votes
DANH MỤC CÁC VỊ THUỐC