Vị thuốc vần L

Lộc Nhung,Mê Nhung

08:58 15/04/2017

Còn gọi là nhung hươu, nhung nai.

Tên khoa học Cornu Cervi parvum.

Lộc nhung hay mê nhung (Cornu Cervi parvum) là sừng non của con hươu (lộc) Cervus nippon Temminck, hoặc con nai (mê) Cervus unicolor Cuv. đực được chế biến mà thành, cả hai con đều thuộc ngành có xương sống Verte- brata, lớp có vú Mammalia, bộ có móng Artio- dactyla, họ Hươu Cervidae.

Ta vẫn thường nói sâm, nhung, quế, phụ là 4 vị thuốc bổ đứng đầu dùng trong đông y.

Hay dùng nhất là sâm, nhung rồi đến quế và phụ tử. Phụ tử được coi là một vị thuốc “bổ dương” nhưng có độc cho nên nhiều người không dám dùng.

A. Mô tả con vật

Con hươu  (Cervus nippon Temminck) thường cao lm dài 0,90m-l,20m (hươi đực) hoặc chỉ cao 0,72m (hươu cái). Lông đẹp'mịn màu đỏ hồng đốm trắng (Hình 711).

Con nai (Cervus unicolor) to và mạnh hon con hươu, lông cứng hơn, màu xám hoặc nâu, không có đốm (Hình 712).

Cả hai đều có chân dài, nhỏ, đuôi ngắn, 2 mắt to, dưới mắt có đốm đen.

Chỉ có con đực mới có sừng. Từ hai tuổi trở đi, hươu nai đực bắt đầu có sừng, nhưng thường hươu nai từ 3 tuổi trờ đi sừng hoặc nhung mới tốt và mới thu hoạch. Hằng năm vào cuối mùa hạ, sừng hươu nai cũ sẽ rụng đi, xuân năm sau sẽ lại mọc sừng khác. Sừng non khi mới mọc dài 5-10cm, rất mểm. Mặt ngoài phủ đầy lông tơ màu nâu nhạt trong chứa rất nhiều mạch máu. Vì sừng non mềm và sờ mịn như nhung do đó có tên.

Mùa nhung của hươu vào tháng 2-3, của nai vào tháng 4-8 (Hình 710).

Thường tháng 7-8 là mùa hươu nai giao cấu. Con cái có chửa 6 tháng, vào khoảng tháng 2-3 năm sau thì đẻ. Hươu nai sống từng đàn ở núi rừng, có khi ờ cả đồng bằng. Nó ăn cỏ, quả cây, nhất là non. Nơi nào cày cấy nó thường đến, ban đêm không sợ người, thường xuống ruộng ăn lúa, ngô, đỗ cho nên săn hươu nai là một hình thức bảo vệ hoa màu.

B. Cắt nhung và chế biến

Thường người ta lấy nhung ờ những con hươu nai sống hoang do săn bắn được (loại này được coi là quý và đắt nhất). Nhưng vì không đủ nhu cầu hoặc có khi săn bắn không được đúng lúc nhung đúng tuổi cho nên người ta nuôi hươu nai để lấy nhung.

Tại Liên Xô cũ, người ta đã chứng minh nhung của hươu nuôi cũng tốt không kém nhung của hươu sống tự nhiên. Một số tỉnh ở miền Viễn Đông Liên Xô cũ đã tổ chức những nông trường nuôi hươu để lấy nhung. Mỗi nông trường nuôi từ 2.000 đến 8.000 con.

Ở  nước ta việc nuôi hươu chưa được phổ biến: ở Nghệ An, Hà Tĩnh (Đô Lương, Anh Sơn, Hương Sơn và Hương Khê) có nhiều nhà nuôi 2-3 con đực, một con cái, con đực hàng năm cho nhung, con cái mỗi năm đẻ một lứa. Nuôi hươu bằng lá tre, lá mót, lá chuối, dây khoai lang, cây lúa , cây ngô non v.v... Dù sao do chăn nuôi chưa đúng được với điều kiện hươu sống tự nhiên cho nên ta vẫn còn quý nhung hươu nai săn bắn được hơn. Một cặp nhung săn bắn được trị giá gấp 2-3 lẩn cặp nhung nuôi. Do đó, có nhiều người nuôi hươu, muốn cho cặp nhung bán có giá trị, khi hươu đã già rồi, bắn chết hươu, cắt cả đầu đem đi bán nói là hươu bắn được.

Cưa nhung: Ở nước ta thường làm như sau: vào tháng 2 tháng 3 khi cặp nhung đã đúng tuổi, người ta chọn 3-4 người mạnh khỏe, ôm cổ nắm chân hươu vật ngã hươu xuống, có khi dùng võng chụp hươu, nhưng chú ý không làm hỏng cặp nhung.

Sau khi trói kỹ 4 chân, dùng loại cưa, cưa lấy nhung từ chỗ cách đế nhung 3cm. Máu chảy ra được hứng lấy cho vào rượu uống. Nhưng cũng chỉ nên lấy có chừng mực, để khỏi hại hươu. Muốn hãm cho máu không chảy nữa, người ta dùng mực tàu trộn với than gỗ cho đều rồi bôi vào chỗ cưa thì máu cầm ngay. Sau đó lấy miếng vải gạc hay vải thường thật sạch bọc lấy để ruổi muỗi khỏi đậu vào sinh dòi bọ.

Thường mỗi năm chi lấy được một cặp nhung, đặc biệt có khi hai cặp. Tại các nước khác, người ta hướng hươu đi theo một con đường vào bẫy. Hươu tụt xuổng, đưa đầu sừng ra cho người ta cắt. Sau đó lại trờ về chuồng rất nhẹ nhàng.

Chế nhung: Nhung cắt được cần chế biến ngay vì nhiều máu và Chất  thịt để lâu có thể bị thối và dõi bọ. Chế biến không cẩn thận như sáỵ nóng quá, nhung bị nứt ra, máu nhung tiết ra hốt cũng kém giá trị.

Có nhiều cách chế nhung:

1. Đem cặp nhung ngâm vào rượu một đêm. Khi ngâm chú ý để chỗ cắt lên trên cho chất tốt tronng  nhung không ra hết vào rượu. Hôm sau, rang  cắt cho nóng vừa, để vào một cái ống ở giữa để cặp nhung ,vẫn để chỗ cắt lên phía trên. Khi cát nguội, lại đổ ra thay cát mới rang vào. Mỗi lần thay cát lại nhúng nhung vào rượu cho rượu thấm vào. Cứ làm như vậy cho đến khi khô. Cất vào hộp có náp kín trong có gạo rang hay vôi  chưa tôi để  giữ cho khô ráo. Có nơi người ta thay cát bằn° gạo rane. Sau khi nhung khô, naười ta dùng gạo đó nấu cháo.

2. Chỉ tẩm rượu vàn nhung rồi sấy khô. Khô rói iại lẩm rượu và sấy khô. Làm  như vậy đến khi nhung  khô kiệt là được. Nếu làm không cẩn thận nhung có thổ bị nứt, máu chảy ra mất, kém giá trị.

Thường công việc chế biến nhung đòi hỏi  2- 3 ngày. Một cặp nhung nặng 800g, khi khô chỉ còn chừng 250g

Trước khi đem dùng cần cần phải bò hết lông đi nữa. Muốn vậy, người ta nung một cái dùi sất hay miếng sắt cho đỏ lăn xung quanh cho cháy hết lông. Sau đây chúng tôi cũng giới ihiệu sơ lược cách cát và chế nhung dược các nhà bào chế Trung Quốc áp dụng và giới thiệu trong Trung dưực chí, 1961:

Hươu 2 tuổi bắt đầu có nhung, nhưng chi cắt nhung khi hươu được 3 tuổi. C6 loại hươu cho 2 lần nhung một năm. Lẩn cắt nhung thứ nhất tiến hành 45-50 ngày sau tiết thanh minh; 50- 60 này sau khi cắt lán thứ nhất (tương ứng với trước hay sau ngày lập thu) thì cắt lần thứ-hai. Khi cắt nhung thì dùng dây trói huơu treo cao khỏi mặt đất. Dùng cưa, cưa thật nhanh. Sau khi cưa đáp thuốc bột “thân lý tán" hoặc “ngọc chân lán" đà cầm máu, sau đó buộc vải dầu rồi lại thả hươu về  chuồng. Trong nhung  cưa ra có nhiểu máu, cho nên cần chế biến sớm cho khỏi thối. Trước hết nhặt bó các chất bẩn bao quanh nhung di, sau dó lấy dây buộc chặt đầu cưa lại. để  dây buộc dài ra để có thể cầm dây giữ lấy nhung được.Cho đầ nhug  cắt vào nồi nước sôi 3-4 lần, mỗi lần 15-20 phút. Cho đến khi có bọt ở miệng  cắt và nhung có mùi lòng  đỏ  trứng gà  luộc chín thì thôi. Thời gian chế  biến như vậy hết 2-3 giờ. Sau đó phơi hoặc ,sấy khô. Ngày hôm sau lại làm như vậy. Sấy ở nhiệt độ 70-80" trong vònc 2-3 íĩiõ. rổi lay ra. Làm như vậy 2-3 lần cho thật khô là được.

Một số tài liệu Trung  Quốc khúc Sìiới thiệu còn cầu kỳ plúrc tạp hơn nữa, những cách đó chúng tôi chưa hề thấy áp dụng  ở Việt Nam cho nên không nêu lên ở đây.

Phẩm chất của nhung:

Huyết nhung  được coi là loại nhung  quý nhất: Nhung ngắn, mềm,mọng máu, chưa phân nhánh.

Nhung yên ngựa  là loại sừng  non bắt đấu phân nhánh nhưng nhánh còn ngắn, chỗ phán nhánh bên dài bên ngắn trông giống  yên con ngựa. Loại này người ta cũng  rất quý vì cho rằng nhung đã phát triển đầy đủ mà chưa thành sừng. Nêu đợi quá ít nữa, một phấn dã thành sừng thì  kém giá trị.

Ngoài Việt nam, Trung  Quốc. Nhật Bản, Triều Tiên là những nước có kinh nghiệm lâu đời dùng nhung ra, một số dân tộc ở Liên xô  cũng  dùng nhung. Trên cơ sở kinh  nghiệm sử dụng  trong nhân dân, các nhà bác học Liên xô cũng đã  nghiên cứu và đã đưa nhung vào danh mục các vị thuốc được chính phủ côntỉ nhận cho sàn xuất và lưu hành. Một số nông trường  nuôi hươu để lấy nhung làm thuốc. Hươu nai nuôi ở đây gồm nhiều loài khác nhau.

C. Thành phẩn hóa học của nhung

Trong nhung hươu nai nguôi ta dã phàn tích được các chất Cíinxi photphat. canxi cachona!, chấl protit, chất keo (nhưne trong thuốc rượu nhung hoặc thuốc tiêm chế từ nhung  thường  không có hay ít các chất này). Nhà bác học Liên Xô cũ Pavơlencỏ đã lấy từ nhung các loại hươu nai ở Xibéri một chất nội tiết gọi  là “lộc nhung tinh ” pantnocrin, rồi chế thành thuốc uống hay tiêm mang tên  pantoclin.

D. Tác dụng duợc lý

Theo kết qủa nghiên cứu của các nhà báchọc Liên Xô cũ thì tác dụng điều trị của pan- tocrin rất cao: Nó làm tăng sức mạnh của cơ thể, giảm sự mỏi mệt của cơ tim, làm những vết thương bên ngoài, nhất là các mụn nhọt có mủ mau lành.

Những người dùng các thuốc chế từ nhung thấy trong người khoan khoái, sức làm việc được nâng cao, muốn ăn. Những người có bệnh về ruột, dạ dày dùng nhung cũng có kết quả tốt. Trong báo Y học Liên Xô tháng 2-1954, Rêxétnicôva A. D có giới thiệu tác dụng của lộc nhung như sau:

Lộc nhung có tác dụng tốt đối với toàn thân, nâng cao năng lượng công tác, bệnh nhân ăn ngủ tốt hơn, hiện tượng mệt mỏi giảm bớt, những vết thương chóng lành, tăng sức lợi niệu, tăng nhu động ruột và dạ dày, ảnh hưởng tốt đến chuyển hóa các chất prôtit và gluxit.

Liều lượng khác nhau của lộc nhung có tác dụng khác .nhau đối với mạch máu tim: Liều dùng lớn gây hạ huyết áp, biên độ co bóp của tim tăng, tim đập nhanh; kết quả làm cho lượng huyết do tim phát ra cũng tăng lên. Hiện tượng này nhận xét trên tim đã mỏi mệt rồi lại càng rõ rệt.

E. Công dụng và liều dùng

Theo tài liệu cổ, lộc nhung có vị ngọt, tính ôn, lộc giác có vị mặn tính ôn, cao ban long vị ngọt, mặn, tính hơi ôn. cả ba vị vào 4 kinh thận, can, tâm và tâm bào. Lộc nhung có tác dụng sinh tinh, bổ tủy ích huyết; lộc giác có tác dụng tán ứ, hoạt huyết, tiêu thũng; cao ban long có tác dụng ích huyết, bổ tinh, ôn bổ can và thận. Lộc nhung được dùng trong mọi trường hợp hư tổn trong cơ thể, nam giới hư hao, tinh kém, hoa mắt, hoạt tinh; nữ giới băng lậu, đới hạ; lộc giác dùng chữa sang thương thũng độc; cao ban long dùng chữa hư lao gầy yếu, lưng gối không có lực, mọi chứng do dương hư đưa tới thổ ra máu, máu cam, tác dụng nói chung giống nhung hươu nhưng hơi chậm hơn.

Những người âm hư mà hỏa dương mạnh thì không dùng được.

Hiện nay, lộc nhung được Nga chế thành thuốc uống và thuốc tiêm với tên gọi pantocrin dùng làm thuốc bổ, chữa mệt mỏi, làm việc quá sức, huyết áp thấp, cơ tim yếu, sau khi ốm khỏi. Pantocrin được trình bày dưới hình thức lọ 30- 50ml (để uống) hoặc ống tiêm lml (để tiêm dưới da hay bắp thịt). Những thuốc này cần giữ ở nơi mát, và không có ánh sáng.

Liều dùng uống: Ngày 2 hay 3 lần, môi lần 30 đến 40 giọt, uống trước khi ăn cơm.

Liều tiêm: Ngày tiêm 1-2 ống. Trẻ con tùy theo tuổi mà thay đổi liều lượng, thường mỗi kg thể trọng 1 giọt; mỗi ngày uống 2 ỉần, uống liên tiếp 15-26 ngày một liều điều trị. Thời gian điều trị: 2 đến 3 tuần lễ.

Không dùng được đối với những người cao huyết áp, đi ỉa lỏng, tim hẹp, máu có độ đông cao, việm thận nặng. Thường sau khi uống hoặc tiêm 6-8 ngày, kết quả đã thể hiện rõ rệt. Sau khi nghỉ thuốc 1-2 tháng vẫn còn tác dụng. Có thể tán bột hay ngâm rượu mà uống. Người lớn ngày uống 2-3 lần, mỗi lần uống 0,30-lg.

Đơn thuốc có lộc nhung dùng trong nhân dân

1. Chữa liệt dương, tiểu tiện vặt, sắc mặt thường đen sạm:

Nhung 40g cạo sạch lông, cắt thái mỏng, giã nát, hoài sơn 48g giã nát. Cả hai vị trộn đều cho vào một túi vải; ngâm trong 1 lít rượu trong 7 ngày. Người lớn ngày uống 10-20ml rượu này. Khi hết rượu lấy bã còn lại làm thành viên mà uống.

2. Chữa các triệu trứng tinh huyết khô kiệt tai điếc miệng khát, lưng đau, đi tiểu dục như nước gạo:

Nhung 40g, đương quy 40g, cả hai vị sao khô tán bột. Lấy thịt ô mai nấu thành cao trộn với bột trên làm thành viên bằng hạt ngô.

Người lớn: Ngày uống 50 viên, chia làm 2-3 lần uống với nước cơm còn âm ấm.

Chú thích

Hươu bao tử, lộc thai (Embryo Cervi).

Ngoài nhung ra, người ta còn dùng cả con hươu hay nai con trong bụng của con cái đang có thai. Khi đi săn vào tháng 1-2 âm lịch, nếu bắn được hươu cái thường hay gặp hươu bao tử. Tùy theo săn được khi hươu sắp đẻ hay khi hươu mới có thai mà ta có hươu bao tử to nhỏ khác nhau.

Hươu bao tử lấy được đem sấy khô tán bột dùng hoặc ngâm với rượu mà uống.

Ngày uống 2-4g bột.

Công dụng cũng như nhung hoặc như cao ban long.

Những bộ phận khác của hươu nai cũng được dùng làm thuốc

1. Lộc giác giao-Xem vị cao ban long.

2. Lộc giác-lộc giác sương: Xem vị lộc giác.

3. Lộc thận-lộc tiên-Penis et Testis Cervi. Đây là dương vật và bừu dương vật của con hươu hay nai sấy khô.

Theo đông y, lộc thận hay lộc tiên “bổ thận tráng dương ôn trung, yên tạng”.

4. Lộc cân-Ligamentum Cervi. Đây là gân ở 4 chân con hươu hay nai. Lấy chân hươu nai loại bỏ xương thịt, da; chỉ còn gân, và móng chân.

Theo đông y, lộc cân bổ gân xương, giúp cho các chỗ gẫy đứt chóng lành.

5. Lộc vĩ-Cauda Cervi. Lộc vĩ là đuôi con hươu, nai phơi hay sấy khô, lộc vĩ được dùng làm thuốc bổ chung chung.

6. Lộc huyếí-Sanguis Cervi. Huyết hươu nai phơi khô chữa bệnh liệt dương ích tinh khí trừ độc của thuốc hay thức ăn.

Lộc Nhung,Mê Nhung 4.85/5 (96.70%) 6 votes
DANH MỤC CÁC VỊ THUỐC